تأکید دبیر و داوران چهارمین جایزه ملی آهنگسازی استاد روح‌الله خالقی بر تداوم فعالیت‌های مستقل فرهنگی، حمایت از آهنگسازان جوان و ضرورت ثبت و اجرای آثار تازه موسیقی ایرانی
نشست خبری چهارمین جایزه ملی آهنگسازی استاد روح‌الله خالقی، دوشنبه چهارم آبان‌ماه ۱۴۰۵، با حضور محمدرضا عزیزی، دبیر این جایزه، و جمعی از آهنگسازان، نوازندگان و اعضای هیئت داوری در دفتر موسیقی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برگزار شد؛ نشستی که در آن، فراتر از تشریح برنامه‌های یک رویداد موسیقایی، پرسش مهمی درباره آینده آهنگسازی در ایران مطرح بود: چگونه می‌توان میراث موسیقی گذشته را به بستری برای آفرینش آثار تازه و شکل‌گیری جریان‌های ماندگار تبدیل کرد؟
چهارمین دوره این جایزه، هم‌زمان با یکصدوبیستمین سالروز تولد استاد روح‌الله خالقی، با مجموعه‌ای از فعالیت‌های رقابتی، پژوهشی و اجرایی همراه شده است. برگزارکنندگان این رویداد می‌کوشند در کنار پاسداشت جایگاه خالقی در تاریخ موسیقی ایران، زمینه‌ای برای معرفی آهنگسازان جوان، تکریم استادان معاصر و گسترش رپرتوار موسیقی ایرانی فراهم کنند؛ مسیری که تحقق آن، بیش از هر چیز به استمرار، حمایت و امکان اجرای آثار وابسته است.
از بزرگداشت بزرگان تا قدردانی از هنرمندان امروز
محمدرضا عزیزی، آهنگساز و دبیر چهارمین جایزه ملی آهنگسازی استاد روح‌الله خالقی، در ابتدای نشست با اشاره به روند شکل‌گیری و تداوم این رویداد گفت که جایزه از دغدغه‌ای شخصی آغاز شده و با همراهی و اعتماد استادان موسیقی ایرانی به مسیر خود ادامه داده است.
او با اشاره به دشواری برگزاری فعالیت‌های مستقل فرهنگی، همراهی هنرمندان و اعتبار نام استاد خالقی را از عوامل مؤثر در استمرار این جایزه دانست. به گفته عزیزی، پذیرش نشان خالقی از سوی استاد فرهاد فخرالدینی در دوره‌های گذشته و همراهی استاد حسین علیزاده در دوره جاری، بخشی از این مسیر بوده است.
دبیر جایزه همچنین بر ضرورت تغییر نگاه رایج در بزرگداشت چهره‌های فرهنگی تأکید کرد؛ نگاهی که گاه تکریم هنرمندان را به پس از درگذشت آنان موکول می‌کند. از این منظر، توجه به استادان زنده و معاصر و فراهم‌کردن فرصت معرفی نسل جوان آهنگسازان، یکی از رویکردهای مهم این دوره به شمار می‌رود.
این نگاه، جایگاه تاریخی روح‌الله خالقی را از یک موضوع صرفاً یادبودمحور فراتر می‌برد؛ زیرا پاسداشت میراث او زمانی می‌تواند به جریانی زنده تبدیل شود که با حمایت از هنرمندان امروز و فراهم‌کردن امکان خلق آثار تازه همراه باشد.
بازنگری در فراخوان؛ گامی به سوی ضوابط روشن‌تر آهنگسازی
عزیزی در ادامه، از تغییرات ساختاری فراخوان دوره چهارم سخن گفت. در این دوره، بخش‌های موسیقی مجلسی، موسیقی ارکسترال و موسیقی باکلام از یکدیگر تفکیک شده‌اند و ضوابط مربوط به سازآرایی و شیوه نگارش پارتیتور نیز با مشارکت استادان تدوین شده است.
تنظیم آیین‌نامه و شیوه‌نامه برای دوره‌های آینده و پیش‌بینی نشان ویژه هیئت داوران نیز از دیگر تغییرات این دوره است. این نشان به آثاری اختصاص دارد که از نظر تفکر و اندیشه، نزدیکی بیشتری به جهان فکری و موسیقایی روح‌الله خالقی داشته باشند.
در کنار بخش رقابتی، برنامه‌های پژوهشی و اجرایی نیز جایگاه ویژه‌ای در این دوره داشته‌اند. برگزاری نشست‌های علمی با عنوان «آهنگسازی در موسیقی ایران؛ از خالقی تا امروز»، اجرای برنامه «از خالقی تا امروز»، برگزاری برنامه‌ای با محوریت استاد حسین علیزاده و انتشار ویژه‌نامه روح‌الله خالقی با همکاری انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، بخشی از این فعالیت‌ها بوده‌اند.
مجموع این برنامه‌ها نشان می‌دهد که رویکرد برگزارکنندگان، محدود به انتخاب آثار برگزیده نیست و به دنبال ایجاد پیوندی میان پژوهش، آموزش، تولید و اجرای موسیقی ایرانی است.
کیوان ساکت: نت‌نویسی علمی، بخشی از مسیر حرفه‌ای آهنگسازی است
کیوان ساکت، آهنگساز، نوازنده و عضو هیئت داوران این جایزه، با اشاره به ویژگی‌های شخصیتی و هنری روح‌الله خالقی، نام‌گذاری این رویداد به نام او را انتخابی متناسب با جایگاه تاریخی و فرهنگی این هنرمند دانست.
ساکت استقلال جایزه و داوران آن را از ویژگی‌های مهم این رویداد برشمرد و بر ضرورت حمایت مالی گسترده‌تر از برنامه‌های مستقل موسیقی تأکید کرد. از نگاه او، مشارکت شرکت‌ها و حامیان اقتصادی می‌تواند زمینه برگزاری رویدادها در ابعاد گسترده‌تر را فراهم کند.
او همچنین بر اهمیت پارتیتورنویسی و نت‌نویسی علمی تأکید کرد؛ موضوعی که در این جایزه صرفاً یک الزام فنی نیست، بلکه فرصتی برای آشنایی آهنگسازان جوان با معیارهای حرفه‌ای ثبت آثار و شیوه‌های استاندارد نگارش موسیقی به شمار می‌رود.
پارتیتور امکان انتقال دقیق‌تر ایده آهنگساز به مجموعه‌ای از نوازندگان را فراهم می‌کند و می‌تواند اجرای دوباره آثار را در زمان‌ها و مکان‌های مختلف ممکن سازد. از این منظر، توجه به ثبت علمی آثار، یکی از پیش‌نیازهای گسترش رپرتوار موسیقی ارکسترال ایرانی است.
بابک خضرایی: مسئله اصلی، تداوم است
بابک خضرایی، مدرس دانشگاه و عضو هیئت داوران، در این نشست بر اهمیت استمرار فعالیت‌های فرهنگی تأکید کرد. به اعتقاد او، بسیاری از حرکت‌های ارزشمند هنری به دلیل قطع‌شدن روند فعالیت، فرصت کافی برای رشد و تثبیت پیدا نمی‌کنند؛ در حالی که تداوم، یکی از عوامل اصلی شکل‌گیری اعتبار و اثرگذاری رویدادهای فرهنگی است.
خضرایی همچنین به ابعاد مختلف شخصیت و اندیشه خالقی اشاره کرد؛ هنرمندی که در کنار آهنگسازی، درباره تاریخ موسیقی ایران و جریان‌های فکری مرتبط با تحول آن نیز تأمل کرده بود.
تأکید بر تداوم در شرایطی مطرح می‌شود که بسیاری از رویدادهای تخصصی موسیقی با محدودیت‌های مالی و اجرایی مواجه‌اند. استمرار یک جایزه، تنها به برگزاری دوره‌های متوالی آن وابسته نیست؛ بلکه به توانایی آن در حفظ کیفیت، جذب نسل‌های تازه، گسترش ارتباطات حرفه‌ای و ایجاد فرصت‌های واقعی برای عرضه آثار نیز بستگی دارد.
شهرام توکلی: حمایت از فعالیت‌های مستقل، ضرورتی برای ادامه مسیر
شهرام توکلی، آهنگساز، رهبر ارکستر و عضو هیئت داوران، با اشاره به دشواری‌های برگزاری رویدادهای مستقل موسیقی، انگیزه خود برای همراهی با این جایزه را به ماهیت غیردولتی و خصوصی آن مرتبط دانست.
او همچنین آمادگی خود را برای کمک مجموعه ارکسترهای پایتخت به اجرای آثار اعلام کرد؛ پیشنهادی که می‌تواند در صورت فراهم‌شدن شرایط اجرایی، به ارتباط بیشتر میان آهنگسازان و مجموعه‌های اجرایی کمک کند.
این موضوع یکی از چالش‌های مهم موسیقی معاصر ایران را برجسته می‌کند: فاصله میان تولید اثر و امکان شنیده‌شدن آن. برای آهنگساز، خلق یک اثر تنها آغاز مسیر است و دسترسی به ارکستر، نوازندگان، امکانات تمرین و اجرای عمومی، بخش دیگری از فرایند حرفه‌ای شکل‌گیری و عرضه موسیقی را تشکیل می‌دهد.
علی‌اکبر قربانی: آثار ارسالی باید حفظ و قابل استفاده باشند
علی‌اکبر قربانی، آهنگساز، رهبر ارکستر و عضو هیئت داوران، با اشاره به تجربه حضور در دوره‌های مختلف این جایزه، ایجاد رقابتی سالم با هدف رشد و تولید آثار موسیقی ایرانی را از ویژگی‌های آن دانست.
قربانی با اشاره به محدودبودن رپرتوار موسیقی ارکسترال ایرانی، پیشنهاد کرد آثار ارسالی به جایزه آرشیو و تدوین شوند تا در آینده نیز امکان استفاده از آنها به‌عنوان بخشی از آثار موسیقی ایرانی وجود داشته باشد.
این پیشنهاد، یکی از مهم‌ترین مسائل مطرح‌شده در نشست را پیش روی برگزارکنندگان و جامعه موسیقی قرار می‌دهد: سرنوشت آثار پس از پایان رقابت چه خواهد بود؟
اگر آثار آهنگسازی‌شده تنها در دبیرخانه یک جشنواره باقی بمانند، بخشی از ظرفیت فرهنگی و هنری آنها بلااستفاده خواهد ماند. در مقابل، آرشیو منظم، ثبت دقیق پارتیتورها، حفظ مستندات و فراهم‌کردن امکان اجرا می‌تواند به شکل‌گیری مجموعه‌ای قابل مراجعه برای آهنگسازان، پژوهشگران، دانشجویان و ارکسترها کمک کند.
از این منظر، پیشنهاد قربانی را می‌توان فراتر از یک توصیه اجرایی، دعوتی به نگاه بلندمدت در مدیریت رویدادهای موسیقایی دانست؛ نگاهی که ارزش یک جایزه را نه فقط در برگزیدگان هر دوره، بلکه در میراثی که برای آینده باقی می‌گذارد نیز جست‌وجو می‌کند.
حمایت مالی؛ حلقه‌ای تعیین‌کننده در استمرار رویداد
یکی دیگر از محورهای نشست خبری، دشواری‌های مالی برگزاری مستقل چنین برنامه‌هایی بود. عزیزی با قدردانی از همراهی انجمن موسیقی ایران، دفتر موسیقی و بنیاد فرهنگی هنری رودکی، از حمایت بنیاد رودکی در تأمین سالن و مشارکت در بخشی از جوایز خبر داد.
با این حال، سخنان دبیر و اعضای هیئت داوران نشان داد که برای گسترش فعالیت‌های تخصصی موسیقی، حمایت‌های موردی به‌تنهایی کافی نیست و مشارکت پایدار نهادها و حامیان اقتصادی می‌تواند نقش مهمی در استمرار این حرکت‌ها داشته باشد.
در چنین شرایطی، حمایت از جایزه آهنگسازی را باید بخشی از سرمایه‌گذاری بر تولید فرهنگی دانست؛ سرمایه‌گذاری‌ای که دستاورد آن می‌تواند در قالب آثار تازه، توسعه مهارت‌های حرفه‌ای، تقویت ارتباط میان آهنگسازان و ارکسترها و افزایش دسترسی مخاطبان به موسیقی ایرانی نمایان شود.
اختتامیه در تالار رودکی؛ فرصتی برای شنیدن آثار دوره‌های گذشته
بر اساس اعلام دبیرخانه، آیین اختتامیه چهارمین جایزه ملی آهنگسازی استاد روح‌الله خالقی، ۱۶ آبان‌ماه در تالار رودکی برگزار خواهد شد.
یکی از برنامه‌های پیش‌بینی‌شده این مراسم، اجرای بخشی از آثار دوره‌های گذشته با ارکستر خالقی است؛ آثاری که پیش‌تر قرار بود در جشنواره موسیقی فجر اجرا شوند، اما این برنامه به دلایلی محقق نشد. انتشار ویژه‌نامه روح‌الله خالقی نیز بخشی از دستاوردهای پژوهشی این دوره به شمار می‌رود.
اجرای آثار دوره‌های گذشته می‌تواند گامی در جهت تحقق یکی از اهداف مهم این جایزه باشد: عبور از مرحله انتخاب و داوری و نزدیک‌شدن به مرحله عرضه عمومی آثار.
چهارمین جایزه ملی آهنگسازی استاد روح‌الله خالقی در حالی به اختتامیه نزدیک می‌شود که دیدگاه‌های مطرح‌شده در نشست خبری، سه ضرورت را بیش از پیش برجسته کرده است: حمایت از آهنگسازان جوان، توجه به ثبت و نگهداری علمی آثار و ایجاد امکان برای اجرای آنها.
میراث روح‌الله خالقی زمانی به نیرویی مؤثر در موسیقی امروز تبدیل می‌شود که یادآوری نام و آثار او، به پرسشی درباره مسئولیت نسل حاضر در قبال آینده موسیقی ایران نیز بینجامد. آینده‌ای که شکل‌گیری آن، به استمرار فعالیت‌های فرهنگی، حمایت از آفرینش هنری و تبدیل آثار پراکنده به سرمایه‌ای ماندگار برای موسیقی این سرزمین نیاز دارد.